Przyjaciele z Paryża, Wrocławia, Warszawy, Marsylii
Myślę znowu dziś o Was w rocznicę zburzenia Bastylii
Patrząc na plażę z okna 46-ego piętra - gdzie Francuzi
Rozbijają na piasku kolorowe namioty.
Ciemnieje Lake Michigan
Moloch zapala swe światła
Dzień ku nocy się chyli.
Znów pamięci przywrócić chcą czasy
Jak błysk racy ulotne,
Jak wspomnienia przyjaźni przebrzmiałe.
Głośnej muzyki dźwięki!
Fajerwerki!
Wystrzały!
Przyjaciele ulotni, zagubieni, niewierni…
Szepczę dziś znowu do Was
Mgliste słowo-dźwięki,
O sprawach któreśmy razem tworzyli…
W dwusetną rocznicę
Zburzenia Bastylii.
Chicago, 14 lipca, 1989
Nie przypuszczałam, że po trzech dekadach od momentu określenia się w polu dokonań artystycznych przypadnie mi niejako rola kustosza dziedzictwa po Plastycznej Scenie Spektaklu Autorskiego - „Ambalangua“, później przemianowanej na „Krąg Współistnienia“. Zadanie to niełatwe, aby wrócić do tego co rodziło się spontanicznie w burzliwym okresie rozwoju „Solidarności“ i nikt nie dbał zbytnio o zapis działań, dokumentację - a co stanowiło niewątpliwie jeden z oryginalniejszych tworów wrocławskiej awangardy przełomu lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia.
„Ambalangua“- czy „Ambasada Lingua“, nie powstała ex nihilo, w próżni artystycznej. Wrocław jako silny ośrodek kulturalny lat 70-ych kipiał niczym wulkan. Od lat działała tu prowadzona przez Zbigniewa Makarewicza „Galeria pod Moną Lizą“, która skupiała wokół siebie zarówno artystów jak literatów i wszelkiego rodzaju intelektualistów otwartych na nowe prądy w sztuce. Galerie: - „Sztuki Najnowszej“, „Sztuki Aktualnej“, „Permafo“ (wykreowana przez małżeństwo Lachowiczów) i nie mająca równych sobie rozmachem - „Galeria Fotografii“ prowadzona przez Jerzego Olka, która uchyliła okno na świat młodym artystom. Zaczyna się rozwijać kierunek nazwany roboczo „Foto-Medium-Art“. Młodzi absolwenci WSSP coraz częściej odstawiają pędzle i farby a sięgają po to nowe medium. Jeszcze świat sztuki nie nabrał oddechu po zachłyśnięciu się doktryną sztuki konceptualnej Josepha Kosutha, kiedy w sukurs mu przychodzi Jan Świdziński. Dostrzega on genialnie, że młoda sztuka już nie mieści się w definicji sztuki jako koncepcji myślowej (przedstawiania pojęć i idei w formie zapisu procesu tworzenia), że potrzeba jej rezonansu ze światem. Powstaje teoria sztuki kontekstualnej, którą głównie rozwijają młodzi artyści z wrocławskiej pracowni Alfonsa Mazurkiewicza.
Pomiędzy polskimi galeriami prezentującymi sztukę awangardową (m.in. warszawski „Remont“, „Studio“, lubelski „Labirynt“, krakowski „Format“) zaczyna się rozwijać wymiana i współpraca. Dołączają artyści eksperymentującej grupy łódzkiego „Warsztatu Formy Filmowej“. Odbywają się rozmaite zjazdy, sympozja, pokazy, spotkania - spośród których na szczególną uwagę zasługuje zorganizowane przez Henryka Gajewskiego wiosną 1978 r. w Galerii Remont - „Międzynarodowe Spotkanie Artystów - Warsztaty Performance“ pod nazwą „I am“. Była to pierwsza w Polsce prezentacja sztuki „performance“, która zainicjowała rozwój tego kierunku na naszym gruncie.
W tym czasie jest już szeroko znany i oglądany na świecie wrocławski „Teatr Laboratorium“. Ulicami miasta coraz rzadziej przechadza się niczym brodaty prorok otoczony gromadką apostołów jego charyzmatyczny twórca - Jerzy Grotowski. Po 20 latach eksperymentowania, teatr zaczyna być gościem na swoim własnym podwórku, ponieważ jako swoisty instytut badania metody aktorskiej, oprócz przedstawień prowadzi również warsztaty i szkolenia na obu półkulach naszego globu.
Niemniejszą rolę w rozwoju artystycznym ówczesnego Wrocławia odegrał wydawałoby się skromny studencki teatr „Kalambur“, którego dyrektor Jerzy Litwiniec na niespotykaną dotychczas skalę zorganizował Międzynarodowy Festiwal Teatru Otwartego. Przez wiele lat do nadodrzańskiego grodu ściągał wielojęzyczny tłum, przywożąc znakomite przedstawienia teatralne (parateatralne) grane na niemal wszystkich wrocławskich scenach.
Bardzo ważną rolę w rozwoju kulturalnym miasta odgrywało Akademickie Centrum Kultury „Pałacyk“, będące swoistym matecznikiem i wylęgarnią talentów. Przy wszystkich tego rodzaju imprezach, otwierało ono gościnnie swoje podwoje, wspierało finansowo w miarę skromnych możliwości akademickich funduszy, otaczało opieką a nawet rozpieszczało. Trzeba przyznać, że instytucją tą kierowali z prawdziwego zdarzenia społecznicy, wyczuleni na potrzeby środowiska i chętnie z nim współdziałający.
Na przełomie lat osiemdziesiątych działało pod jego dachem kilka różnych ugrupowań artystycznych m.in. założone przez Witolda Liszkowskiego i Lecha Mrożka „Centrum Sztuki Współczesnej“, pod patronatem którego młodzi artyści mieli okazję prezentować swoje pomysły artystyczne.
Przy okazji kolejnej prezentacji Centrum Sztuki Współczesnej w jednej z sal „Pałacyku“ odbywa się performance. Przez uchylone drzwi dobiegają dźwięki muzyki fortepianowej. Po drugiej stronie klawiatury siedzi młody człowiek z rozwicrzoną czupryną niczym wcielenie młodego Ignacego Paderewskiego i wygrywa jakieś karkołomne pasaże. Wchodzę cicho wraz z kilkoma osobami do wypełniającej się sali i siadam z boku. Artysta improwizuje, jest skupiony. Tworzy nastroje, prowadzi jakiś muzyczny dialog pomiędzy prawą i lewą ręką. Chwilami zasypuje nas wręcz kaskadami dźwięków w tempie tak zawrotnym, że nawet Adam Makowicz zadziwiłby się jego techniką. Milkną ostatnie akordy… pianista wstaje od fortepianu i wówczas widzimy, że trzyma w dłoniach pomarańcze. Brawa mieszają się ze śmiechem.
(Po tym jak japońscy aktorzy zamordowali koguta na scenie Teatru Polskiego, wrocławska widownia przywykła do różnych artystycznych ekscesów i nic jej nie zdziwi, byle tylko artyści nie chodzili po głowach, co też się swego czasu wydarzyło).
Tym razem chyba nic takiego nam nie grozi, myślę - przyglądając się jak „pianista“ bierze do ręki nóż i rozkraja nim pomarańcze, których skórki zapewne jeszcze czują dotyk klawiszy. No cóż to tylko owoce, którym artysta przywraca ich właściwą konotację i pewnie je zaraz skonsumuje. Na tym jednak nie koniec. Podchodzi do jednej z dziewcząt siedzących w pobliżu na krześle, klęka przed nią, zdejmuje jej obuwie i wyciskając sok z pomarańczy obmywa nimi jej stopy. Robi to z namaszczeniem, niczym jakiś rytualny obrządek. Jest prowokujący w tym działaniu, obrazoburczy niemal - zwłaszcza, że wypadałoby tu przypomnieć, iż - w owym czasie cytrusy były rzadkim rarytasem, a potem stały się w ogóle nieosiągalne. Jednocześnie symbolika tych gestów nasuwa porównanie z biblijnym Mesjaszem myjącym nogi apostołom podczas ostatniej wieczerzy. I tu odczytujemy to przeciwnie. Ileż humanizmu zawiera się w tym akcie pokory, uniżenia, akceptacji i oczyszczenia. Jednocześnie jest w tych działaniach jakaś nieuchwytna doza poezji, która dotyka czułych strun ludzkich emocji. Artysta wyraźnie podsuwa nam też swoiste przesłanie. To nic trudnego. Zrzuć maskę i „follow me“.
Jestem pod niełatwym do sprecyzowania wrażeniem. Widziałam już wiele różnych pokazów, ale po raz pierwszy język performance został użyty tak wyraźnie, tak swoiście dla tej formy przekazu, przy tak minimalnej ilości środków. Uczestniczyliśmy bez ogródek w prawdziwym akcie tworzenia! Było to niezwykle.
Wychodząc z sali zauważam przyklejony na drzwiach napis: „Muzyka pomarańczowej kuli“ - performance RYSZARDA PIEGZY.
Okazało się, że Ryszard jeszcze jako student PWSSP założył Plastyczną Scenę Spektaklu Autorskiego, która rozpoczęła swoją działalność w roku 1979-ym. To co inni artyści traktowali w tym czasie jeszcze w sposób marginalny, (abstrahuję tu od happeningów) jako dodatek do wystaw i rozważań teoretycznych, stało się głównym podmiotem sztuki która ich zafascynowała. A była nią kreacja aktu twórczego na żywo. Uzewnętrznienie procesu tworzenia, ukazanie jego mechanizmów, wykreowanie nowego języka porozumienia między twórcą i odbiorcą. Była ona praktycznie otwarta dla każdego kto chciałby na niej coś zaprezentować, czy chociażby wnieść wkład intelektualny. Toteż wkrótce dołączyłam do grupy, jako wspomagający członek ekipy. Jej działalność staje się coraz bardziej zauważalna, we wrocławskim środowisku artystycznym. Każde nowe spotkanie, każda próba przynosi coraz to nowe pomysły i rozwiązania. Odbywało się to pod przyjaznym patronatem Akademickiego Centrum Kulturalnego „Pałacyk“.
Jak już wcześniej zostało wspomniane PSSA powstała w mieście gdzie niemal przez ćwierćwiecze żył jeden z największych współczesnych twórców sztuki teatralnej - Jerzy Grotowski. Jego dokonania na drodze poszukiwań do wykreowania koncepcji „teatru ubogiego“ spowodowały, że usunięte zostało wiele barier mentalnych w podejściu do percepcji widowiska scenicznego. Ryszard był od początku zafascynowany jego twórczością. Jeszcze jako uczeń Liceum Plastycznego zorganizował w szkole spotkanie z Mistrzem i utrzymywał stały kontakt z zespołem. Bazując na niektórych z doświadczeń Teatru Laboratorium, PSSA zastosowała niektóre z jego rozwiązań formalnych.
Przede wszystkim zrezygnowano z tradycyjnego podziału na scenę i widownię. Widzowie siedzieli na poduszkach wokół centrum gdzie odbywał się performance. Nie używano kostiumów, tylko codziennych ubrań, co czasem sprawiało, że widzowie, którzy przyszli na widowisko teatralne, bez przygotowania merytorycznego, wychodzili zawiedzeni. Nie staraliśmy się niczym „kokietować“ publiczności. Czasem natomiast wykorzystywaliśmy ją „narzędziowo“ - do podtrzymywania elementów konstrukcji, ich poruszania, asystowania w procesie, lub jako żywy model. Również organizacja elementów „architektury scenicznej“ (form, barw, świateł i dźwięków) miała pewne podobieństwo do pierwszych spektakli teatru „Laboratorium. Jednak nie było to stosowane na zasadzie kontrapunktu, tylko komplementaryzmu, jako elementy wzajemnie uzupełniające się, tworzące „przestrzeń synergiczną“. Wykorzystywane media i środki miały za zadanie głównie wzmocnić akcję performerską.
Bardzo ważnym elementem w „spektaklach“ była muzyka. W tym czasie świat zaczęła podbijać muzyka elektroniczna, która ze względu na bardzo kosztowny sprzęt nie miała jeszcze swoich wykonawców w Polsce, znaliśmy ją głównie z radia. Ryszard ze swoich wakacyjnych pobytów we Francji przywiózł bezcenne „czarne krążki“ z muzyką Vangelisa. Mnie udało się zakupić w Niemczech (wówczas zachodnich) najnowsze nagrania Pink Floyd i Klausa Schulze. Kilka lat później, tego ostatniego miałam przyjemność poznać osobiście, podczas jego europejskiej tury, kiedy nagrywałam z nim wywiad dla telewizji wrocławskiej. Ich kompozycje, jak: „Chariots of Fire“, czy „The Wall“ nieraz wypełniały „przestrzeń dźwiękową“ w prezentowanych akcjach.
Odczuwaliśmy jednak potrzebę własnej, oryginalnej oprawy muzycznej, która byłaby tworzona podczas rozwijania się performance, równolegle do akcji. Zaczęliśmy eksperymentować z dźwiękami. Na scenie pojawiły się mikrofony, grzechotki, gwizdki, fujarki, bębenki, łańcuchy, toczące się koła; słowem wszystko co wydawało naturalne dźwięki i mogło wzbogacić przestrzeń akustyczną. Ryszard nawet pewnego razu dołożył stary kufer, który sam w sobie wyglądał niczym rekwizyt z „Umarłej klasy“ Kantora, a był swego rodzaju urządzeniem pirotechnicznym z którego podczas kulminacji akcji wydobywała się seria wybuchów. Szczególna aktywność na polu eksperymentów z mediami wykazywał Czesław Chwiszczuk (wówczas jeszcze student Łódzkiej Szkoły Filmowej). Czesław wprowadził do pokazów projekcje filmów i używanie rzutników. Obraz z nich był emitowany zarówno na ściany jak też oświetlał ciało performera, widza, czy przedmiotu wykorzystywanego w akcji. Wykonywał często ręcznie przezrocza i nakładki na obiektywy, celem uzyskania coraz to nowych efektów. Dzięki temu można było uzyskać np. bardzo wąską linię kolorowego światła, przypominającą laser, które rzutowane na ścianie, czy innym obiekcie dawało dowolną formę np. trójkąta, koła czy prostokąta o rozmaitych rozmiarach. W ten sposób na jednym ze spektakli „performance“, wyczarowaliśmy prawie samym tylko światłem trójwymiarową przestrzeń przypominającą obrazy Paula Klee. Aby uzyskać barwne plamy i rozproszyć światło przecinających się kolorowych linii, puszczaliśmy dym z papierosów. Oglądający z zewnątrz ten proces prawdopodobnie nie zdawali sobie sprawy ile wysiłku fizycznego trzeba było włożyć aby podczas kilkugodzinnej akcji kreować na żywo „dzieło plastyczne“. Ryszard zdawał sobie z tego sprawę, że na tym etapie potrzebna już była pomoc zawodowców. Zaprosił więc na jedną z otwartych prób - spektakli Ryszarda Cieślaka, twórcy legendarnych dziś „corporals & plastiques“, opartych na zasadach biomechaniki Wsevoloda Meyerholda, które rozwinął w „Laboratorium“ Jerzy Grotowski. Cieślak bardzo przychylnie ustosunkował się do naszych dotychczasowych osiągnięć i zrobił nam wykład, wprowadzając różne korekty na temat ruchu ciała podczas akcji. Było to niezwykle spotkanie, które poszerzyło pole dotychczasowych eksperymentów.
Nasza scena rozrastała się systematycznie. Dla jej potrzeb został wykonany specjalny krąg zbudowany z drewnianych płyt, wykonany wg. projektu Ryszarda. Składało się nań 12 segmentów połączonych w okrąg, pomalowanych czarną matową farbą. Zaczęło to w końcu przypominać porządne atelier do którego prowadził niczym przejście do innego wymiaru - wąski ciemny labirynt. Jednocześnie została zmieniona nazwa sceny - na „Krąg współistnienia“. Brzmiało to może bardziej poetycko, ale było też bardziej adekwatnym do jej założeń i celów.
Spróbuję zatem najogólniej naszkicować główne założenia przedstawianej w Kręgu sztuki. Przede wszystkim, stawiając na pierwszym miejscu nie samo dzieło lecz jego motor stwórczy, czyli artystę wraz z jego indywidualnością, staraliśmy się zrehumanizować sztukę. Poprzez unaocznienie procesu twórczego uwaga została skierowana na jego wewnętrzny mechanizm, na to co niewidoczne, a co jest jego siłą sprawczą. Siła ta realizuje się w postaci stwarzania faktów artystycznych. Tak więc przedstawianie sztuki jest już samą sztuką. Sztuka efemeryczna, która sama się unicestwia w procesie twórczym w miarę gdy dobiega końca akt twórczy. Zdarzenie odbywa się w realnym czasie. Podmiot i przedmiot sztuki jest umieszczony w tej samej przestrzeni. Jest to przestrzeń multimedialna w której poszczególne elementy nakładają się na siebie. Narracja jest łańcuchem powiązań poszczególnych zdarzeń i budowaniem zakodowanych struktur pomiędzy podmiotem i obiektami wprzągniętymi do akcji. Przedmiotem sztuki praktycznie może być wszystko. Nawet kapiąca woda („Drip Music“) czy dźwięk rozbijanych skrzypiec - jak proponowali to artyści Fluxus. Jednocześnie chcieliśmy przywrócić „boskość aktu tworzenia“ - jak rozumiał to Zbigniew Beres. Zrzucić bałwochwalczy kult wyidealizowanego dzieła plastycznego obdarzonego statusem „profesjonalne“ - malarstwo, grafika, czy rzeźba na rzecz świadomych aktów twórczych w których artysta realizuje się w procesie tworzenia.
„Krąg Współistnienia“ został pomyślany przede wszystkim jako miejsce do wystąpienia indywidualnych performerów. Interesującym jest jak jego kształt fizyczny oddziaływał na poszczególne osoby podczas trwania spektaklu. Każdy ktokolwiek znalazł się w centrum, mógł odczuć szczególny stan w którym działał jak gdyby siłami ducha, a nie ciała. Był swego rodzaju narzędziem kreującym artystyczną wizję. Określony był punkt wyjściowy (alfa) i w przybliżeniu docelowy (omega). To co rozgrywało się na oczach widza, było improwizacją.
Taką właśnie szczególną improwizacją było „action painting“ jakie demonstrował w swoich performance Lech Twardowski. Jako tworzywo swojej efemerycznej sztuki wybrał on piasek. Przygotowywał go wcześniej farbując, susząc i umieszczając w woreczkach, co oczywiście stanowiło dosyć żmudny i długotrwały proces, odwrotnie proporcjonalny do czasu w którym ten materiał zostawał zużyty w procesie tworzenia. Zanim przystąpił do akcji wytyczał sobie „pole malarskie“, które wypełniał różnymi kolorami piasku, formując ich kształty. Ziarenka piasku, migocząc w kolorowych światłach opadały na ziemię. Na oczach widzów powstawał „piktogram“, który nasuwał asocjacje z malarstwem prymitywnym odkrytym we francuskich grotach Lascaux, czy na płaskowyżu Nasca - jako, że ziemia była tu tworzywem. Było to jednak „malarstwo rytualne“, ze względu na sposób narracji. Lechu wykonywał tę czynność niczym jakiś mistyczny obrządek poprzez który ujarzmiał siły natury. Dodatkowo długa broda i włosy które wówczas nosił nadawały mu wygląd szamana.
Również performance R. Piegzy z tego okresu należałoby zaliczyć do tego samego nurtu rytualistycznego. Jako rzeźbiarz z wykształcenia, wybrał on formę „asamblażu“, ponieważ spełniała warunek trójwymiarowości i jednocześnie dawała szerokie pole dla bogactwa narracji. W konstruowaniu ich używał najróżniejszego tworzywa; drewna, sznurków, kamieni, elementów metalowych, piór, papieru, kawałków tkanin, części mechanizmów. Ponadto ważną rolę w tworzeniu tych asamblaży odgrywały tzw. „objets trouvé“, pełne zakodowanych znaczeń. Przedmioty te często związane były z religijną ikonografią. Całość montowanej konstrukcji zazwyczaj przyjmowała formę krzyża, lub słupa czy totemu jako bazy na której rozgrywała się dalsza akcja. Przypominała ona tajemnicze misterium podczas którego artysta niczym kapłan wykonywał skomplikowany, duchowy obrządek. W trakcie jego trwania Ryszard często wprowadzał do kręgu następne elementy, wzbogacając narrację o kolejne wątki. Np. zawieszał na ścianach koła, które następnie wprawiał w ruch jak wielkie wahadła wiszących zegarów. Pozwalał im się rozkołysać i aby utrzymać je w ruchu biegał wzdłuż ściany popychając koła, ścigany obrazami z rzutników - niczym „szalony demiurg“, który stworzył różne czasoprzestrzenie i próbuje je opanować. Zresztą cokolwiek demonstrował, zawsze miało to wymiar transcendentalny. W jego sztuce z tego okresu poetycko splatały się wątki kosmiczne, sakralne i ludyczne. Potrafił on po mistrzowsku ujawnić pewne stany nieprzekładalne na język werbalny, nakierować uwagę oglądającego ku wnętrzu podmiotu badającego, aby z kolei doprowadzić do połączenia się z najwyższym, kosmicznym wymiarem tworzenia. Poprzez sztukę przekroczyć granice niepoznawalności… Dotknąć nieba.
Najwyraźniej w naszej kulturze schyłku 20-ego wieku zaczęły się przebijać tendencje idealistyczne, o czym świadczyć może niebywałe zainteresowanie i rezonans społeczny z jakim się spotkała działalność „Kręgu Współistnienia“ we wrocławskim środowisku kulturalnym. Doszło do tego, że coraz częściej trzeba było odmawiać wstępu osobom zainteresowanym ze względu na ograniczoną ilość miejsc wewnątrz sceny, a nawet prosić o pomoc ochroniarzy, w obawie uszkodzenia konstrukcji pod naporem tłumu. Działalnością sceny zainteresował się Bogusław Jasiński, młody warszawski reżyser i zorganizował nam wyjazd na kilkudniowe tournée artystyczne, połączone z sesją teoretyczną do Gorzowa Wielkopolskiego. Sponsorem przedsięwzięcia zostało gorzowskie BWA, a termin ustalono na koniec pierwszej połowy grudnia 1981r.
Jest piękna zima. Wyjeżdżamy z Wrocławia w podniosłych nastrojach. Przed nami wyjechała ciężarówka wypakowana po brzegi sprzętem. A zaczęło się tak skromnie, można powiedzieć, że od dwóch pomarańczy… Do grupy dołączył Marek Haisig, młody wrocławski historyk i krytyk sztuki. Z Warszawy przyjadą również znani muzycy awangardowi - Andrzej Bieżan i Krzysztof Knittel, którzy zgodzili się nam towarzyszyć w Kręgu. Jesteśmy tym szczególnie poruszeni i uradowani, ponieważ będziemy mieć żywą, improwizowaną muzykę w interakcji ze sztuką. Dwa pierwsze dni zajmuje nam montaż sceny i przygotowania do występów - wchodzenie w nową „strefę czasu“. Jednocześnie ja i Marek Haisig przeprowadzamy akcję promującą i przygotowującą gorzowian do uczestnictwa w spotkaniu ze sztuką performance w „Kręgu Współistnienia“. Gorzowska fabryka stylonu, która finansuje również działalność BWA, odpaliła nam kilkadziesiąt metrów białego stylonu. „Owijamy“ nim - jak to robił Christo - ściany kręgu i podwieszamy wysoko pod sufitem. Scena nabiera jasności i strzelistości.
Krzysztof Knittel przywiózł ze sobą wypożyczony ze studia radiowego jeden z pierwszych w Polsce syntezatorów. Demonstruje jego możliwości. Przybliżamy się do tego „pudełka“ ostrożnie niczym do arki przymierza. Zaskakuje nas Andrzej Bieżan. Nie spodziewaliśmy się, że będzie nam towarzyszył na dwustrunowym drewnianym instrumencie, podobnym do hinduskiego sitaru o bardzo długiej szyjce, który sam wykonał. Oczywiście okazało się to doskonałym pomysłem. Zaczynamy ze sobą rozmawiać, ustalać, próbować.
Ryszard akceptuje mój pomysł. Chce pokazać proces samostawania się „dzieła“ zaczerpnięty z natury. Do tego celu zamrażam wodę o niebieskim kolorze w naczyniach. Podczas performance chcę użyć lodu jako tworzywa malarskiego, które rozłożę na białym płótnie. Pomysł nie nowy, bo użył go Allan Kaprow w swoim happeningu „Fluid“. Mnie interesuje w tym procesie zamiany ciała stałego w ciekłe nie efekt destrukcji, lecz konstrukcji. Roztopiona woda o kolorze niebieskim, wsiąkając w płótno, stworzy bez mojego udziału abstrakcyjne obrazy - zapisy, które nazwałam - „Błękit samoistny“. Zarówno lód jak i woda są tworzywem efemerycznym, przechodzącym w trzeci „niewidzialny“ stan. Jednak poprzez użycie płótna i niebieskiej farby zarejestruję ich obecność. Nagrywamy na sequencerze długi ciąg wyrazów mówionych półszeptem, jakie kojarzą się z kolorem błękitnym, które wraz z dźwiękami sitaru towarzyszyć będą przez cały ciąg akcji.
Pierwszy występ odbywa się 12 grudnia. Chociaż publiczność tego nie dostrzega artyści nawzajem się docierają, prowadzą ze sobą dialog, badają możliwości. Następnego wieczoru, tworzymy już zgrany zespół. Najwyraźniej też poszła już fama po pierwszym spotkaniu, bo w kręgu zrobiło się ciasno. Nikt tego nie zauważa, że spektakl przedłuża się do prawie 4-ech godzin. Rośnie napięcie emocjonalne, które powoduje, że w ostatniej sekwencji zaczynamy działać niczym w surrealistycznym transie. Z premedytacją burzymy i niszczymy to co wcześniej wykreowaliśmy podczas performance. Procesowi destrukcji towarzyszy coraz głośniejsza muzyka. Powstaje coraz większy chaos. Anna Baranek zaczyna zawoalowywać grającego na „sitarze“ Andrzeja Bieżana białym stylonem.
Dobrze rozumiemy co poprzez te działania chcemy pokazać. Dla nas nie liczy się malarstwo, czy rzeźba, ważny jest sam akt tworzenia. Doskonale to sprecyzował Tadeusz Kantor. „Dzieło sztuki - to dziura w rzeczywistości bez przeznaczenia, bez miejsca, która jest jak samo życie - przemijające, ulotne, nie utrwalone…“
Grubo po północy wracamy do hotelu, dzielimy się wrażeniami, żartujemy, nie mając pojęcia co w międzyczasie się wydarzyło. Nie przypominam sobie dokładnie w którym momencie to odkryliśmy. Ktoś włączył chyba radio, a potem wysłuchaliśmy w telewizji nagranego do narodu przemówienia Wojciecha Jaruzelskiego. Powoli zaczęło do nas docierać, że stało się coś nieodwracalnego. Cokolwiek się zdarzy potem, nie będzie już tym samym. Runął nasz oniryczny bastion sztuki budowany na iluzjach wolności.
Następnego ranka, podczas śniadania, które jedliśmy w hotelowej restauracji, panowała posępna cisza. Nikt nie odczuwał potrzeby komunikowania się. Każdy indywidualnie przeżywał ten cios wymierzony w ducha polskiego narodu. Czekaliśmy na decyzje władz, które nie bardzo wiedziały co z nami mają w tej sytuacji zrobić. Ciszę przerwał w końcu Andrzej Bieżan, który usiadł za fortepianem i zaczął grać Chopina. Personel restauracji, udawał, że ich to w ogóle nie interesuje. Postanowiono nas zatrzymać przez kilka dni w „areszcie domowym“. Komunikacja w kraju nie działała, ustała wszelka produkcja i łączność telekomunikacyjna. Gdy po kilku dniach wróciliśmy do zamarłego Wrocławia czekała nas jeszcze żmudna, nawet kilkugodzinna wędrówka do domów. Ciężarówka ze sprzętem powróciła dopiero na wiosnę. Działalność placówek kulturalnych, w tym Akademickiego Centrum Kultury, została na wiele miesięcy zawieszona.
I cóż nam po niemal 30 latach od tamtego momentu pokazała historia? W państwie terroru i zakłamania nie ma warunków dla rozwoju sztuki, bowiem jej napędem jest prawdziwa, niczym nieskrępowana wolność. Sztuka nie rozwija się w izolacji od świata, potrzebuje konfrontacji, wymiany myśli, dialogu i uznania nie tylko we własnym kraju lecz także na forum międzynarodowym. Najlepszym tego dowodem był niesłychany jej rozwój w okresie „przebudzenia“ u schyłku lat siedemdziesiątych, do grudnia 1981r. Nie dziwi zatem, że kraj opuściło wielu znaczących twórców. Ci którzy wytrzymali ekonomiczną „nędzę“, po zabójstwie Popiełuszki stracili wszelką nadzieję, że w tym kraju będą szanowane prawa człowieka. Nie widząc dla siebie perspektyw wielu młodych wybrało raczej poniewierkę emigracji, niż „wygodne“ życie pod butem reżimu Jaruzelskiego. Między innymi Wrocław opuszcza, by nigdy już do niego nie powrócić Jerzy Grotowski. Spuścizna jego dokonań artystycznych pozostaje na obcej - choć przyjaznej ziemi - we włoskiej Pontaderze. Gdy zabrakło mistrza przestał się rozwijać Instytut Badania Metody Aktorskiej. Do dzisiaj następne pokolenia drapiąc się na szczyt nie potrafiły mocno uchwycić końca liny która pozostawił z dala od bazy swojej wspinaczki. Kto wie jak potoczyłyby się losy naszej sceny, gdyby jej działalność nie została przerwana w tak brutalny sposób - i jaką drogą kroczyłby dziś naród, gdyby nie została wówczas podeptana jego godność i unicestwiony proces samoodradzania się poprzez prawdę historyczną. Jednego nie da się odmówić. To czym Polska jest dzisiaj i jak jest odczytywana na arenie międzynarodowej jest niewątpliwie zasługą twórców takich jak Ryszard Piegza.
Wanda Pietrzyk-Małysa Chicago Styczeń 2010
Friends from Paris, Wrocław, Warsaw, Marseille
I think again today of you on the anniversary of the storming of the Bastille
Looking at the beach from the 46th floor window - where the French
Pitch colorful tents on the sand.
Lake Michigan darkens
The Moloch lights its lights
Day leans toward night.
Again memory wants to bring back times
Fleeting like a flare,
Like faded memories of friendship.
Sounds of loud music!
Fireworks!
Shots!
Friends fleeting, lost, unfaithful...
I whisper again today to you
Misty word-sounds,
About matters we created together...
On the two hundredth anniversary
Of the storming of the Bastille.
Chicago, July 14, 1989
I never imagined that three decades after defining myself in the field of artistic achievements I would assume the role of custodian of the heritage of the Plastic Scene of Author's Spectacle - "Ambalangua", later renamed "Circle of Coexistence". This task is not easy, to return to what was born spontaneously in the turbulent period of Solidarity, when no one cared much about recording actions, and which was undoubtedly one of the most original creations of Wrocław avant-garde at the turn of the 1980s.
Ambalangua - or Ambasada Lingua, did not arise ex nihilo. Wrocław as a strong cultural center of the 70s was boiling like a volcano. For years Galeria pod Moną Lizą led by Zbigniew Makarewicz gathered artists, writers, intellectuals open to new trends. Galleries: Sztuki Najnowszej, Sztuki Aktualnej, Permafo (Lachowicz couple), and unrivaled Galeria Fotografii run by Jerzy Olek which opened window to world. Trend Foto-Medium-Art develops. Young graduates abandon brushes for new medium. After Kosuth conceptual art, Jan Świdziński perceives that young art no longer fits definition of art as mental concept, it needs resonance with world. Theory of contextual art is born, developed by young artists from Alfons Mazurkiewicz studio. Exchange between Remont, Studio, Labirynt, Format galleries, Łódź Film Form Workshop artists. Spring 1978 International Meeting "I am" performance workshops organized by Henryk Gajewski in Remont - first performance presentation in Poland.
At that time Teatr Laboratorium of Jerzy Grotowski is world known. Student theatre Kalambur of Jerzy Litwiniec organizes International Festival of Open Theatre. Academic Cultural Center Pałacyk - cradle and hatchery of talents, led by true social activists.
Performance in Pałacyk: piano sounds through ajar door, young man like young Paderewski plays daring passages, improvises. Last chords fade... pianist stands and holds oranges. Applause and laughter. He takes knife, cuts oranges, approaches girl, kneels, takes off shoes and washes feet with orange juice - ritual, provocative, biblical. At that time citrus were rare delicacy, later unavailable. Symbolism evokes Messiah washing apostles' feet during Last Supper. How much humanism in act of humility, abasement, purification. Dose of poetry touching sensitive strings. Message: Drop the mask and follow me.
First time language of performance used so clearly, so peculiarly, with minimal means. We participated in real act of creation! Extraordinary. Sign on door: "Music of the orange ball" - performance by RYSZARD PIEGZA.
Ryszard still as PWSSP student founded PSSA in 1979. What other artists treated marginally as addition to exhibitions became main subject - creation of creative act live. Externalization of process, showing mechanisms, new language between creator and recipient, open to anyone. Soon I joined as supporting member. Activity becomes noticeable under friendly patronage of Pałacyk.
PSSA established in city where for quarter century lived Jerzy Grotowski. His search for "poor theatre" removed many mental barriers. Ryszard fascinated from beginning, as High School student organized meeting with Master. Based on Laboratory Theatre experiences, PSSA applied some formal solutions: abandonment of stage/audience division, spectators on cushions around center, everyday clothes, audience used as tool, synergistic space architecture (forms, colors, lights, sounds), Vangelis, Pink Floyd, Klaus Schulze music, sound experiments, microphones, rattles, Czesław Chwiszczuk film projections, laser-like colored lines like Paul Klee paintings, cigarette smoke, lecture by Ryszard Cieślak on Meyerhold biomechanics.
Special circle of 12 wooden plates, black matte paint, narrow dark labyrinth as passage to another dimension. Renamed Circle of Coexistence - more poetic and adequate.
Putting first not work itself but its creative motor, artist with individuality, we tried to rehumanize art. By visualizing creative process, attention directed to internal mechanism, invisible driving force realized as creation of artistic facts. Thus presenting art is already art itself. Ephemeral art self-destructing as creative act ends. Event in real time. Subject and object in same multimedia space, elements overlapping, narration as chain of connections building coded structures between subject and objects.
Object of art can be anything. Even dripping water (Drip Music) or sound of broken violins - as Fluxus proposed. We wanted to restore divinity of act of creation - as Zbigniew Beres understood. Throw off idolatrous cult of idealized professional artwork - painting, graphics, sculpture - for conscious creative acts where artist realizes himself in process.
Circle conceived as place for individual performers. Interesting how physical shape affected persons during spectacle. Anyone in center could feel special state acting as if by spirit forces, not body. Tool creating artistic vision. Starting point alpha and approximate target omega. What happened before viewer's eyes was improvisation. Action painting of Lech Twardowski with sand, preparation dyeing, drying, bags, painting field, pictograms like Lascaux or Nasca plateau, ritual painting, shaman appearance. Assemblages of R. Piegza with wood, strings, stones, metal, feathers, objets trouvé, religious iconography, form of cross/pillar/totem, circles-pendulums, crazy demiurge chasing images from projectors, transcendental, cosmic-sacred-ludic, touching sky.
Huge interest, refusing entry, security help. Bogusław Jasiński, young Warsaw director organizes artistic tour to Gorzów Wlkp., sponsor BWA, end of first half December 1981. Beautiful winter. Leaving Wrocław in high spirits. Truck packed with equipment. It started so modestly, from two oranges... Marek Haisig, young historian and critic joins, avant-garde musicians Andrzej Bieżan and Krzysztof Knittel from Warsaw agree to accompany us in Circle. Live improvised music interaction. Two days assembly, entering new time zone. Promotional action with Marek Haisig, Gorzów nylon factory gives dozens meters white nylon, wrapping like Christo, walls and ceiling, stage gains brightness.
Knittel brings one of first synthesizers in Poland from radio studio. Bieżan surprises with two-string wooden instrument like Indian sitar with long neck, self-made. Excellent idea. Talking, establishing, trying. Ryszard accepts my idea to show process of becoming of work from nature. Freezing blue water in vessels. During performance use ice as painting material spread on white canvas. Idea used by Allan Kaprow in happening Fluid. Interested in construction not destruction. Melted blue water soaking canvas creates abstract images - records called Self-existent Blue. Both ice and water ephemeral passing into third invisible state. Registration via canvas and blue paint. Recording on sequencer long sequence of words whispered associated with blue, with sitar sounds throughout.
First performance December 12. Artists mutually get to know, dialogue. Next evening well-coordinated team. Fame spread, circle crowded. Spectacle extends to almost 4 hours. Emotional tension grows, last sequence acting like surreal trance. Premeditated destroying what previously created. Destruction with increasingly loud music, chaos. Anna Baranek veiling sitar player Andrzej Bieżan with white nylon.
We well understand what we want to show. Not painting or sculpture, act of creation itself important. Kantor: "Work of art is a hole in reality without destination, without place, which is like life itself - passing, fleeting, not fixed..." Long after midnight return to hotel, share impressions, joke, no idea what happened. Someone turns radio, then we listen on television to Wojciech Jaruzelski speech to nation. Slowly dawns that something irreversible happened. Whatever happens after will no longer be same. Our oneiric bastion of art built on illusions of freedom collapsed.
Next morning during breakfast in hotel restaurant gloomy silence. No one feels need to communicate. Each individually experiences blow dealt to spirit of Polish nation. Waiting for authorities decisions. Silence broken by Andrzej Bieżan sitting at piano and playing Chopin. Restaurant staff pretends not interested. Decision to keep us few days in house arrest. Communication in country not working, production and telecommunications ceased. After few days return to dead Wrocław, tedious several-hour walk home. Truck with equipment returns only spring. Activity of cultural institutions including Pałacyk suspended for many months.
And what has history shown after almost 30 years? In state of terror and falsehood there are no conditions for art development, because its drive is true unrestricted freedom. Art does not develop in isolation, needs confrontation, exchange, dialogue, recognition not only in own country but also international forum. Best proof incredible development during awakening at end of seventies until December 1981. Not surprising many significant creators left country. Those who endured economic misery, after murder of Popiełuszko lost all hope human rights will be respected. Seeing no prospects many young chose hardship of emigration rather than comfortable life under Jaruzelski boot. Among others Wrocław is left by Jerzy Grotowski, never to return. Legacy remains on foreign though friendly land - Italian Pontedera. When master missing, Institute for Study of Acting Method ceased to develop. To this day subsequent generations climbing top could not firmly grasp end of rope he left far from base. Who knows how fate of our stage would have turned if activity not interrupted so brutally - and what path nation would follow today if its dignity not trampled and process of self-rebirth through historical truth not destroyed. One thing cannot be denied. What Poland is today and how it is read on international arena is undoubtedly merit of creators like Ryszard Piegza.
Wanda Pietrzyk-Małysa Chicago January 2010